Wirusowe zapalenie wątroby. Szczepienia przeciw HAV i HBV

Wirus żółtaczki typu A i typu B to przyczyny wielu zakażeń. Mogą one prowadzić do wielu groźnych powikłań. W Polsce dostępne są szczepienia przeciw wirusowi zapalenia wątroby typu A (wirus HAV) oraz wirusowi zapalenia wątroby typu B (wirus HBV).

Zgodnie z danymi Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego Państwowego Zakładu Higieny – Polskiego Instytutu Badawczego (NIZP PZH-PIB), wirus żółtaczki typu A i wirus żółtaczki typu B to coraz częstsze przyczyny zakażeń w Polsce.

Liczba chorych na wirusowe zapalenie wątroby typu A (WZW A – tzw. żółtaczka pokarmowa) – wywołanych wirusem HAV – wzrosła w Polsce w ostatnich latach kilkadziesiąt razy. W 2016 r. zachorowało jedynie 35 osób. W 2018 r. liczba ta wyniosła 1457 osób. Skokowy wzrost zachorowań odnotowano w 2017 r., kiedy zarejestrowano aż 3007 przypadków WZW A. Najnowsze meldunki epidemiologiczne NIZP PZH-PIB wskazują na silną tendencję wzrostową. Przykładowo, w okresie od 1 stycznia do 15 sierpnia 2026 roku zarejestrowano 1567 przypadków WZW typu A, co stanowi niemal czterokrotny wzrost w porównaniu do analogicznego okresu roku poprzedniego.

Liczbę osób przewlekle zakażonych wirusem HBV – powodującym zapalenie wątroby typu B (WZW B – tzw. żółtaczka wszczepienna) – w naszym kraju szacuje się na około pół miliona. Tylko w 2018 r. wykryto około 32 tys. zakażeń HBV. Według danych NIZP PZH-PIB, szacuje się, że ponad 90% wykrywanych przypadków w Polsce stanowią zachorowania przewlekłe WZW B lub o bliżej nieokreślonej fazie. Ostrych, świeżych zachorowań rejestruje się zaledwie kilkanaście do kilkudziesięciu rocznie, co jest zasługą powszechnych szczepień.

HBV 100 razy bardziej zakaźny niż HIV

Wirus żółtaczki typu A i typu B to niezwykle zakaźne patogeny. Wirus HBV odpowiedzialny za WZW B jest nawet do 100 razy bardziej zakaźny, niż wirus HIV:

Można się nim zarazić poprzez kontakt z płynami ustrojowymi osoby zakażonej. Przedostaje się z krwią, nasieniem, wydzieliną dróg rodnych.
Coraz częściej przenosi się też drogą kontaktów seksualnych, w tym heteroseksualnych.
Jednak najczęściej do zakażenia dochodzi drogą krwi. Głównie w związku z naruszeniem ciągłości tkanek, np. w trakcie zabiegów medycznych kosmetycznych, w trakcie robienia tatuażu.
Często też wirus przedostaje się poprzez osoby zakażone, które nie myją rąk.

Zakażenie wirusem HBV nawet przez 20 lat może nie powodować żadnych komplikacji. W pewnym momencie może jednak dojść do zaostrzenia, kiedy proces zniszczenia wątroby zdecydowanie przyspiesza, prowadząc w szybkim tempie do marskości.

Wirus HBV jest również wyjątkowo onkogenny. Ma on zdolność powodowania mutacji w komórkach. Na każdym etapie zakażenia może spowodować raka wątrobowokomórkowego o bardzo złym rokowaniu.

Wirus HBV wbudowuje się w DNA osoby zakażonej, co powoduje, że jego całkowite wyeliminowanie z organizmu jest raczej niemożliwe. Nosiciele wirusa do końca życia muszą być pod kontrolą lekarską i wykonywać co pół roku badania, ponieważ sami nie czują, że doszło do zaostrzenia choroby.

Dla porównania, zakażenie wirusem powodującym WZW A może w rzadkich przypadkach u osób dorosłych prowadzić do śmiertelnie groźnych powikłań, jak np. piorunujące zapalenie wątroby, ostra niewydolność wątroby, uszkodzenie nerek.

Skuteczność szczepień

Szczepienia to najskuteczniejsza metoda, by zapobiec powikłaniom spowodowanym przez wirus żółtaczki typu A i typu B. O skuteczności szczepień przeciwko HBV świadczy to, że wprowadzenie ich w 1996 r. do obowiązkowych szczepień noworodków oraz akcja doszczepiania nastolatków urodzonych w latach 1986-1995 przyczyniły się do ogromnego spadku zachorowań na WZW B w Polsce.

Zgodnie z polskimi zaleceniami przeciwko wirusowi HBV powinny szczepić się wszystkie osoby, które dotychczas nie zostały zaszczepione. Lekarze rodzinni powinni proponować szczepienia przeciw WZW B wszystkim pacjentom 40-letnim, 50-letnim, nawet jeśli nie mają planowanego zabiegu chirurgicznego. Jak podkreślają eksperci, są to osoby, które wkraczają na drogę częstszych kontaktów ze służbą zdrowia, a to oznacza, że muszą się zmierzyć z większym ryzykiem zakażenia.

Z kolei szczepienia przeciw HAV, wywołującemu wirusowe zapalenie typu A zaleca się osobom, które nie chorowały na WZW A:

dzieciom w wieku przedszkolnym i szkolnym,
podróżującym do krajów o wysokiej zapadalności na WZW A (m.in. popularne wśród polskich turystów Bułgaria, Egipt, Turcja, Tunezja, Maroko),
pacjentom z przewlekłymi chorobami wątroby, zwłaszcza zakażonym wirusem WZW typu B i C,
wszystkim, którzy mają kontakt z chorymi na WZW A, osobom mającym wielu partnerów seksualnych.

Szczepienie przeciw WZW A nie jest w Polsce obowiązkowe w żadnej grupie wiekowej, jest natomiast wpisane do kalendarza szczepień ochronnych jako zalecane. W związku z tym nie jest finansowane ze środków publicznych. Cena jednej dawki wynosi zazwyczaj od ok. 170 do 300 zł (pełny cykl wymaga podania dwóch dawek). Choć sam lek jest płatny, to od niedawna kwalifikacja lekarska oraz samo wykonanie zastrzyku (np. w wybranych aptekach posiadających umowę z NFZ) mogą być bezpłatne i w pełni finansowane przez NFZ.